یادداشت پویان عسگری درباره «مرد عوضی» آلفرد هیچكاك

در ميان شاهكارهاي آلفرد هيچكاك «مرد عوضي» همزادِ بدبين‌تر و درونگراي «سايكو/رواني» است كه خود از مناديانِ فيلم سياه و مدرنِ آمريكايي در هاليوودِ دهه شصت ميلادي بشمار مي‌آيد.

7فاز:
در ميان شاهكارهاي آلفرد هيچكاك «مرد عوضي» همزادِ بدبين‌تر و درونگراي «سايكو/رواني» است كه خود از مناديانِ فيلم سياه و مدرنِ آمريكايي در هاليوودِ دهه شصت ميلادي بشمار مي‌آيد. در هر دو فيلم، بخش ابتدايي (45 دقيقه‌ي اول) همانند يك سكانس طولاني - منبع الهام ديويد فينچر در منش تدويني خاص «شبكه اجتماعي» و «دختري با تتوي اژدها» - به مسير دردناكي كه منجر به مرگ و اضطراب و فقدان مي‌شود اختصاص پيدا مي‌كند و همچون هيپنوتيزم، گارد دفاعي تماشاگر را به لحاظ انتظارات فرمي و حساسيت‌هاي عاطفي از كار انداخته و او را فلج مي‌كند. در «رواني» اين نيستي، معادلي فيزيكي و عيني در جهان فيلم مي‌يابد كه خود را در قالب مرگ ماريون كرين (جنت لي) نمايش مي‌دهد و در «مرد عوضي» منجر به فقدان و اضطراري دروني مي‌شود كه همانا نابودي معصوميت و آرامش در نهاد بالستررو (هنري فاندا) و تبديل آن به شوربختي و اضطراب است كه از مرد نگون‌بخت به همسرش (ورا مايلز) منتقل مي‌شود. در هر دو فيلم، بخش ابتدايي - كه در نسبت با سينماي معاصر هم بيش از حد پيشرو بنظر مي‌رسد - به انقياد و زنداني شدن دو شخصيت منفعلِ هيچكاكي مي‌انجامد. اما اگر در «رواني» ماريون تقاص گناهي كه مرتكب شده را بواسطه قتلش توسط نورمن بيتس (آنتوني پركينز) در زير دوش پس مي‌دهد، در «مرد عوضي» بالستررو در منظر و الگويي كه يادآور «كافكا» است بخاطر عملي كه مرتكب نشده، متهم به دزدي و رفتن به زندان مي‌شود. پايان‌ِ بخش اول در هر دو فيلم، مبيّن رويكرد آنها در ادامه مسير داستان است. در «رواني» چشمان باز و خالي از زندگي ماريون به حضور شبح‌گونه و ترسناك نورمن بعنوان يك قاتل سريالي در داستان مي‌انجامد و در «مرد عوضي» حركت دايره‌گونه و مشوش دوربين به دور بالستررو در سلول زندان، گواهي بر تنيده شدن اضطراب و دلشوره و اندوه در كليت فيلم و در كالبد زن بالسترو است. در «رواني» بخش دوم داستان به جستجوي خواهر و نامزد ماريون براي پيدا كردن او و در نهايت مواجهه دهشتناك آنها با نورمن روانپريش منجر مي‌شود و در «مرد عوضي» اضطراب مالوف هيچكاكي، بدون آنكه در قالب يكي از شخصيت‌ها از بين رفته باشد، آنقدر پيرامون بالستررو و زن بينوايش حركت مي‌كند كه در نهايت به روانپريشي زن و از پا افتادن فيزيكي او مي‌انجامد. پايان «مرد عوضي» سياه‌ترين جلوه‌ي نمايشِ همراهي مرد و زن در آثار هيچكاك از «ربكا» و «طلسم‌شده» و «بدنام» و «پنجره عقبي» تا «مردي كه زياد مي‌دانست» و «سرگيجه» و «شمال به شمالغربي» و «مارني» است.
بعبارت بهتر هاليوودِ كلاسيك و سينماي هيچكاك بواسطه تجربه‌ي پريشان و رنجوري كه ورا مايلز در «مرد عوضي» از سر مي‌گذراند، با گذر از معصوميت استوديويي، وارد دوران خودآگاهي دنياي مدرن، رئاليسم جديد فيلم آمريكايي و مدل تازه فيلم «هارور/ترسناك» مي‌شوند. به شكلي منطقي، همسر بالستررو با نهاد سركوب شده و سرشار از استرس‌اش در «مرد عوضي»، خواهرخوانده‌ي نورمن بيتس در «رواني» است و در عين حال مي‌تواند بعنوان منبع اضطراب و هراس تمام فيلم‌هاي ترسناك آمريكايي در دهه‌هاي بعدي بخاطر آورده شود. از طرف ديگر شخصيت‌هاي هيچكاك و دلشوره مالوف او بعد از «مرد عوضي» سياه‌تر و برآشوبنده‌تر مي‌شوند و فيلمساز با همه‌ي اعتقادش به اخلاقيات كلاسيك، در فيلم‌هاي بعدي سويه‌هاي دلهره/تشويش در كالبد انسان‌ها، بدبيني در نگاه به پهنه‌ي حيات و هراس‌هاي بشري را غليظ‌تر و برجسته‌تر مي‌كند. مهمترين فيلم‌هاي «سايكو درام» سينماي آمريكا در دهه شصت، از «رواني» و «ليليث» رابرت راسن تا دو فيلم غريبِ جان فرانكن هايمر «كانديداي منچوري» و «دومي‌ها» كه تاثيرشان بر سينماي پريشان‌حال، آكنده از اضطراب، دچار احساس ناامني و بحران هويتِ دهه هفتاد ميلادي، انكار ناشدني است بدون حضور «مرد عوضي» و بهره بردن از استتيك منحصربفرد آن، امكان ساخت پيدا نمي‌كردند. تجربه تماشاي «مرد عوضي» كه بخاطر ساختار خاص و بي‌بديل‌اش در كارنامه هيچكاك از قدرناديده‌ترين فيلم‌هاي او نيز هست ماندگار و فراموش‌نشدني است. فيلمبرداري «سياه و سفيد» و درخشان رابرت بركز، بازي سرد هنري فاندا، موسيقي هارور/رمنس برنارد هرمن (پدر معنوي هاوارد شور)، نگاه كنايه‌آميز و الحادي به مذهب و در نهايت ديدگاهِ به شدت بدبينانه هيچكاك به نهاد‌هاي اجتماعي/امنيتي، مشابه و بديلي در فيلم‌هاي ديگر او ندارند.

پويان عسگري
نظرات
نظر خود را بنویسید:
عضویت در خبرنامه 7فاز

برای اطلاع از مطالب جدید 7فاز ایمیل خود را وارد نمایید.


مطالب مرتبط
















استفاده از تمامی مطالب 7فاز تنها با ذکر منبع و درج پیوند مجاز است.

طراحی، پیاده سازی و پشتیبانی وبسایت توسط گروه ماز